Lipödemde düşük karbonhidrat: mesele yalnızca ekmek mi?

Lipödemde düşük karbonhidratla beslenmenin ağrıya iyi gelebildiğini okuduğumuzda, ilk akla gelen açıklama kilo kaybı oluyor. Benim de dikkatimi çeken bir çalışmada kadınların ağrısı daha fazla azalmıştı. Fakat araştırmacılar sonuçlara yakından baktığında, daha çok kilo verenin ağrısının da daha çok azaldığını gösteremediler. İşte benim için hikâye burada ilginçleşti: Acaba beslenmede değişen başka bir şey de bu faydaya katkıda bulunuyordu?

Önce araştırma ne buldu?

Lipödem ve obezitesi olan 70 kadın, sekiz hafta boyunca kilo vermeye yönelik iki farklı beslenme düzenini uyguladı. Daha az karbonhidrat tüketen grupta, değerlendirme sırasında hissedilen ağrı diğer gruba göre daha fazla azaldı. Aynı kadınlara ait sonraki analizlerde ise ağrıdaki değişimle insülin ve bazı iltihap göstergelerindeki değişim arasında anlamlı bağlantı bulunmadı. Bu, onların hiçbir rolü olmadığı anlamına gelmiyor; fakat “insülin düştü, ağrı da bu yüzden geçti” açıklamasını doğrulamaya yetmiyor.^{1, 2, 3}

Ben bu sonuçları okuyunca diyetin adına değil, içinde hangi besinlerin değiştiğine bakmak istedim. Çünkü ekmeği, makarnayı veya baklagilleri azalttığımızda yalnızca toplam karbonhidrat miktarını azaltmış olmuyoruz. Bağırsakta farklı etkiler yaratabilen bazı karbonhidratları da azaltabiliyoruz. Bu küçük ayrıntı, bizi FODMAP denilen gruba getiriyor.

FODMAP: hikâye yalnızca gazdan mı ibaret?

FODMAP, bağırsakta kolayca fermente olabilen bir grup karbonhidratın kısaltması. Örneğin buğday ve soğandaki fruktanlar, baklagillerdeki bazı karbonhidratlar ve sütteki laktoz bu grupta. Bunlar “kötü besinler” değil; ancak miktarına ve kişinin sindirim özelliklerine göre gaz, şişkinlik veya ağrıyı artırabiliyor. Düşük karbonhidratla beslenirken bazı FODMAP kaynakları da azalabilir, ama iki diyet aynı şey değildir.

İlginç olan şu: bazı araştırmalar, belirli bağırsak koşullarında olayın yalnızca gaz oluşmasıyla sınırlı kalmayabileceğini gösteriyor. Bağırsaktaki bakterilerle ilişkili bazı sinyaller, bağışıklık sisteminin hücrelerini de uyarabiliyor. Bir çalışmanın hayvan ve laboratuvar deneylerinde, yüksek FODMAP içeren beslenmenin bakterilerle ilişkili LPS adlı sinyal üzerinden mast hücrelerini harekete geçirebildiği gösterildi. Küçük bir ishalli irritabl bağırsak sendromu grubunda da düşük FODMAP müdahalesinden sonra bu hücrelerle ve bağırsak bariyeriyle ilgili ölçümlerde iyileşmeler görüldü. Bu bulgular lipödemli kişilerden elde edilmedi; birazdan kuracağım bağlantının ilk parçası buradan geliyor.⁴

Mast hücresi ve histamin neden önemli?

Mast hücreleri, vücudun savunmasında görev alan ve dokularda bulunan bağışıklık hücreleri. Uyarıldıklarında histamin dahil çeşitli haberci maddeler salgılıyorlar. Histamini çoğumuz alerjiyle tanıyoruz, fakat görevi yalnızca hapşırmak ya da kaşınmakla sınırlı değil. Damarların çevre dokulara sıvı geçirmesini de etkileyebiliyor; bunu gösteren hayvan deneyleri var.⁶

Şimdi lipödem tarafına bakalım. Küçük bir pilot çalışmada, lipödemli kadınların deri altı yağ dokusunda kontrol grubuna göre daha yüksek histamin ve histaminle ilişkili maddeler bulundu. Bu sonuç, lipödemin nedeninin histamin olduğunu göstermiyor. Ama ağrılı ve hassas bir dokuda, mast hücrelerinin ve salgıladıkları maddelerin rolünü araştırmak için dikkat çekici bir işaret veriyor.⁵

Benim burada merak ettiğim şey şu: Bazı kişilerde bağırsakta başlayan sinyaller, zaten hassas olan başka dokulardaki yanıtı da etkileyebilir mi? Bağırsaktaki mast hücresinin uyarılmasıyla bacak dokusundaki histamin artışını birbirine bağlayan yol henüz lipödemde gösterilmiş değil. Dolayısıyla elimizde tamamlanmış bir açıklama yok; araştırılmaya değer iki ayrı bulgu var.

Östrojen bu hikâyeye nereden giriyor?

Lipödemin büyük ölçüde kadınlarda görülmesi ve hormonal geçiş dönemleriyle ilişkisinin tartışılması, araştırmacıları östrojenin rolünü incelemeye yöneltiyor. Ancak “östrojen fazlalığı lipödem yapar” diye basit bir sonuca varamıyoruz. Hormonun miktarı kadar, dokuların ona nasıl yanıt verdiği de araştırılan konular arasında.⁷

Östrojenin mast hücreleriyle ilgili bir özelliği de var. Hücre deneylerinde, östrojenin bir türü olan estradiolün bu hücreleri uyarabildiği ve bazı bağışıklık uyaranlarına verdikleri yanıtı güçlendirebildiği gösterilmiş. Bunu bir ses düğmesi gibi düşünebilirsiniz: hormonal ortam, hücrenin gelen sinyale vereceği yanıtın şiddetini değiştirebilir. Fakat bu benzetme, aynı etkinin her kadında veya lipödemde kanıtlandığı anlamına gelmiyor.⁸

Peki bütün bunları nasıl birleştiriyorum?

Benim hipotezim şu: Lipödemi olan bazı kişilerde bağırsaktaki besin–bakteri etkileşimi, mast hücreleriyle ilgili sinyalleri etkiliyor olabilir; hormonal ortam da bu hücrelerin yanıtını değiştirebilir. Histamin gibi maddelerin damarlar üzerindeki etkisi düşünüldüğünde, zaten hassas olan lipödem dokusunda bunun bir karşılığı olup olmadığını sormak anlamlı geliyor. Bağırsak, bağışıklık ve hormonlar ayrı ayrı çalışmıyor; fakat bu özel bağlantının lipödemde nasıl işlediğini henüz bilmiyoruz.

Eğer böyle bir bağlantı bazı kişilerde gerçekten varsa, düşük karbonhidratlı beslenmeden görülen faydanın bir bölümü, farkında olmadan azaltılan FODMAP kaynaklarıyla ilişkili olabilir. Sözünü ettiğim çalışmada FODMAP miktarı ölçülmediği için bunu sonuç olarak sunamam. Benim yaptığım, farklı araştırmalardan çıkan parçaları bir araya getirip sınanması gereken bir soru oluşturmak. Bu sorunun cevabı, herkese ekmeği ya da sütü yasaklayarak bulunmaz.

Bu yüzden lipödemi olan bir danışanla yalnızca kilo üzerine konuşmak istemiyorum. Bağırsak şikâyetlerini, öğünlerle ilişkisini, ağrının zaman içindeki değişimini ve varsa adet döngüsüyle birlikte değişen belirtilerini de dinliyorum. Eşlik eden bağırsak şikâyeti için bir beslenme değişikliği gerekiyorsa, bağırsak belirtileriyle bacak ağrısının birlikte mi, ayrı mı değiştiğini takip etmek değerli. Amaç daha çok besin çıkarmak değil; bu kişide hangi değişikliğin neye iyi geldiğini anlamak.

Bu yazı genel bilgilendirme içindir. Kişisel beslenme planı, sağlık öykünüz ve mevcut tedavinizle birlikte değerlendirilir.